Notísia foun


Skriptor : Cristiana de Araújo Macedo

Email : cristianaaraujomacedo@gmail.com

INTRODUSAUN

Tensaun politika ne’ebé mak mosu liu-liu konaba impase politika “divide et impire (sigla Latino)” iha rai laran hamosu diverjénsia polítika entre orgaun soberanu sira hanesan, Prezidente Republika, Parlamentu Nasional no Governu hodi nune’e, obriga orgaun Judisiariu hanesan Tribunal ne’ebé mak iha kompeténsia atu deside tuir lei inan no lei oan sira ne’ebé mak vigora iha rai laran no konsidera mos hanesan estadu de direitu demokrátiku, tuir Konstituisaun Republika Demokratíka Timor-Leste artigu 2o nú. 2 o katak estadu tenke hakruuk ba iha lei inan no lei oan sira. Haree ba iha problema ne’ebé mak mosu, wainhira governu aprezenta proposta da lei orsamentu 2020 ba iha Parlamentu Nasional no halo debate maibe la konsege pasa ho razaun politik oioin. Tuir Konstituisaun artigu 86 o al. (f), no liga mos ba iha artigu 100 o hodi fo kompetensia ba iha Presidente Republika hodi disolve Parlamentu Nasional iha parte seluk mos la fo pose ba iha membru Governu tuir artigu artigu 86 o al. (g). Haree mos ba aktu ida ne’e, partidu CNRT ne’ebé mak hola parte iha koligasaun AMP nian liu husi ninia bankada iha Parlamentu Nasional ho total deputadu 18 ho nia reprezentante le hato’o petisaun legál liu husi mandatáriu legál husu ba iha Tribunal Rekursu no ikus mai Tribunal Rekursu indefere liminarmente ba iha petisaun ne’ebé aprezenta.

IDENTIFIKASAUN PROBLEMA

Tribunal Rekursu indefere petisaun inisíal ne’ebé mak aprezenta husi Partidu CNRT tuir Konstituisaun RDTL no lei ka lae?

MATÉRIA LEGÁL

Haktuir ba informasaun hirak ne’ebé mak konsege rekolha liu husi fontes hirak hanesan; Konstituisaun RDTL, lei partidu politiku, lei organika (Tribunal Rekursu) no lei magislatura judisial.

BAZE LEGÁL

Liga ba desizaun Tribunal Rekursu nian ne’e sei hakru’uk ba baze fundamental sira ne’ebé iha nia relevansia mak hanesan define no regula ona iha Konstituisaun RDTL, artigu 152o, 79 o no 3, 118 o, 119 o, 121 o no 124 o, Nune’e mos bazeia ba Lei Prosesual Sivil iha art. 355 o al. (b) no (c).

FAKTU NO KRONOLOGIA

Konsiderasaun ba iha faktu  no kronologia ne’ebé mak iha, sita relasiona ho violasaun grave no kontra obrigasaun konstituisional ne’e ho razaun katak Presidente Republika la halo tuir nia kompetensia tuir obrigasaun konstitusional katak depois de liu tiha loron 60 orsamentu la pasa iha Parlamentu Nasional, tenke disolve Parlamentu no mos la fo pose ba iha membru Oitavu Governu Konstitusional, tamba ida ne’e, bankada CNRT aprezenta liu husi deputadu nain 18, abaixu asinadu, direitamente husu ba iha Tribunal Rekursu Liu husi petisaun simples apresiasaun atu haree kona ba aktu inkonstitusiona ne’ebé sira konsidera Xefe Estadu la halo tuir dalan konstituisaun nian.

ANALIZA LEGAL

Tetu mos ba desizaun ne’ebé mak deside husi juiz kolektivu, Tribunal Rekursu tuir enkuadramentu  legál  katak indefere liminarmente petisaun ne’ebé aprezenta tuir artigu 355 husi Kodigu Prosesu Sivil, katak la preenche rekizitus konstitusional nian ne’ebé mak iha. Husi fundamentasaun desizaun Tribunal Rekursu nian, haree liu ba iha kestaun prosesual sem konfirmasaun previa husi kestaun  meritu nian. Interpretasaun juridika pesoal nian, tuir artigu 79 husi numeru 3 katak tenke aprezenta proposta lei husi deputadu 1/5 Parlamentu Nasional signifika katak 1/5 husi total 65 mak deputadu nain 13, iha kazu konkretu aprezenta husi deputadu nain 18, iha parte ida ne’e, preenche rekizitus ba iha deputadu nian, maibe, iha parte seluk petisaun refere la liuhusi deliberasaun no aprovasaun husi deputadu 2/3 signifika katak total husi deputadu nain 65 mak 43 hodi nune’e, tenke konsidera rekizitus konstitusional iha Parlamentu Nasional, maibe de jure, petisaun refere la tuir dalan ka tramitasaun legal konstitusional nian. Hare’e mos ba ida ne’e, Tribunal Rekursu indefere petisaun ne’e tuir termu legal konstitusional.

OPINIAUN LEGAL

Tuir hakerek nain nia openiaun  juridikamente, katak tuir artigu 79 husi numeru 3 katak tenke aprezenta proposta lei husi deputadu 1/5 Parlamentu Nasional signifika katak 1/5 husi total 65 mak deputadu nain 13, iha kazu konkretu aprezenta husi deputadu nain 18, iha parte ida ne’e, preenche rekizitus ba iha deputadu nian, maibe, iha parte seluk petisaun refere la liu husi deliberasaun no aprovasaun husi deputadu 2/3 signifika katak total husi deputadu nain 65 mak 43 hodi nune’e, tenke konsidera rekizitus konstitusional iha Parlamentu Nasional, maibe de jure, petisaun refere la tuir dalan ka tramitasaun legal konstitusional nian, hare’e mos ba ida ne’e, Tribunal Rekursu indefere petisaun ne’e tuir termu legal konstitusional.

KONKLUZAUN

Haktuir ba iha fundamentasaun direitu konstitusional prosesual nian nomos liga ba iha opiniaun legal nian bele foti konkluzaun katak petisaun aprezenta husi CNRT atu deklara inkonstitusional ba iha Presidente Republika nia papel nu’udar Xefe Estadu ne’e la prenche regra prosesual konstitusional nu’udár define ona iha artigu 79 husi Konstituisaun RDTL nian.

REKOMENDASAUN

  1. Husu ba nai ulun sira liu-liu ba orgaun kompotente sira ne’ebé iha kompetensia atu kria Kodigu Prosesu Konstitusional no sebele hanoin mos ba futuru bele hari’i Tribunal Konstitusional ho nune’e problema entre orgaun soberanu sira bele julga tuir dalan konstitusional.

  2. Tenke konsidera mos prinsipiu hermeneutika atu nune’e bele interpreta tuir koridor lei nian no sem intervensaun husi kestaun politika nian.

Please follow and like us:

NOTÍSIA FOUN

Site Statistics

  • Users online: 5 
  • Visitors today : 1,361
  • Page views today : 1,940
  • Total visitors : 69,925
  • Total page view: 96,338

PUBLISIDADE

KLIK IHA NE'E

KLIK IHA LOGO CNRT: Kayrala Xanana Gusmão Hakerek Karta ba Maijor Jeneral Lere Anan Timur